Η ιστοσελίδα “www.polites8-23.gr” είναι αφιερωμένη πρωτίστως στα σωζόμενα από την περίοδο 1908-1923 κτήρια των ελληνικών εκπαιδευτηρίων της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου.
Στην Ίμβρο, στην Τένεδο και στην περιφέρεια του Νομού Κωνσταντινουπόλεως, δηλαδή στη ζώνη των μη ανταλλαξίμων βάσει της υπογεγραμμένης στις 30/1/1923 στη Λωζάννη «Συμβάσεως περί ανταλλαγής ελληνικών και τουρκικών πληθυσμών», λειτούργησαν κατά την περίοδο 1908-1923 –χωρίς να συνυπολογίζονται τα νυχτερινά και τα σπιτίσια– τουλάχιστον εκατόν σαράντα έξι εθνικά, κοινοτικά, ιδιωτικά και σωματειακά σχολεία. Από τα εξήντα διδακτήρια που έχουν εντοπιστεί, πενήντα επτά βρίσκονται στην Πόλη, δύο στην Ίμβρο και ένα στην Τένεδο.
Κάποια συνεχίζουν να διατηρούνται μέχρι σήμερα σε εξαιρετική κατάσταση, ορισμένα σε αξιοπρεπή, ενώ δεν λείπουν κι εκείνα που, αν και επί δεκαετίες ερειπωμένα, εξακολουθούν πεισματικά να (αντι)στέκονται. Με εξαίρεση τα εξ ολοκλήρου ξύλινα κτίσματα του Ορφανοτροφείου Αρρένων της Πριγκήπου και του Παρθεναγωγείου Μακροχωρίου αλλά και τους ξύλινους ορόφους στο Αρρεναγωγείο Μεγάλου Ρεύματος και στη Μικτή Σχολή Μπέικοζ, πρόκειται για κτήρια πλινθόκτιστα ή λιθόκτιστα (γκιαβκίρια), τα πιο πολλά εκ των οποίων προϊόντος του χρόνου έχουν ενισχυθεί με οπλισμένο σκυρόδεμα. Ανακαινισμένα ή ανακατασκευασμένα με μικρότερες ή μεγαλύτερες παρεμβάσεις, όλα τους αποτελούν οικοδομήματα τουλάχιστον εκατό ετών.
Νεότερες κατασκευές που ανεγέρθηκαν εκ βάθρων αντικαθιστώντας προηγούμενο διδακτήριο –ακόμη κι αν ταυτίζεται η τοποθεσία του παλιού με το καινούριο– δεν περιλαμβάνονται στην ιστοσελίδα. Αντίστοιχα, έχουν αγνοηθεί εκείνες που λειτούργησαν μεν ως εκπαιδευτήρια πριν από την περίοδο 1908-1923 αλλά όχι κατά τη διάρκειά της. Είναι χρήσιμο να διευκρινιστεί ότι τα κτήρια στα οποία λειτούργησαν δύο ξεχωριστές σχολές σε διαφορετικές περιόδους των ετών 1908-1923, όπως και τα κτήρια στα οποία συστεγάζονταν αυτόνομες σχολικές μονάδες παρουσιάζονται μία φορά.
Αποτιμώντας ως σημαντική την καταγραφή ακόμη και των πιο καταφρονεμένων σχολικών απομειναριών, «μέχρι να λιώσει» κατά τον Θωμά Κοροβίνη «και το τελευταίο πετραδάκι που χαϊδεύτηκε από χέρι ελληνικό», αποφασίστηκε να παρατεθούν φωτογραφίες από τα οικοδομικά λείψανα του Λαγοπούλειου Αρρεναγωγείου Σχοινουδίου και του Πηνελόπειου Παρθεναγωγείου Τενέδου. Αξίζει να σημειωθεί ότι από το οικοδόμημα του τελευταίου δεν έχει απομείνει πλέον τίποτα πέραν της μαρμάρινης επιγραφής του, που φυλάσσεται στον Ιερό Ναό Κοίμησης της Θεοτόκου του νησιού. Παράλληλα, παρουσιάζονται με επιφύλαξη και τα σπαράγματα κτίσματος, στο οποίο πιθανώς στεγαζόταν η Σχολή Αρρένων Θείας Αναλήψεως Υψωμαθείων. Επειδή τα τρία συγκεκριμένα παραδείγματα δεν αποτελούν κτήρια αλλά ερείπια, παρουσιάζονται χωρίς αύξουσα αρίθμηση, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τα βοηθητικά κτήρια στην Παναγία Βελιγραδίου, στην Αγία Κυριακή Κοντοσκαλίου και στο Ευλάμπιο, που δεν αντικατέστησαν αλλά υποκατέστησαν για κάποιο ολιγοετές διάστημα τα επίσημα σχολικά κτήρια.
Για την παρουσίαση των διδακτηρίων αξιοποιούνται οι εφαρμογές “Google Street View”, “Google Maps” και “Google Earth”. Προτιμήθηκαν από άλλες περισσότερο εξειδικευμένες λόγω της προσβασιμότητας, της ενημερότητας και της διάδοσής τους.
Σαράντα επτά σχολεία παρουσιάζονται μέσω του “Google Street View”. Πρόκειται για ένα πρόγραμμα ψηφιακής αναπαράστασης οδών και λεωφόρων με το οποίο δεν παρέχεται απλώς η δυνατότητα εντοπισμού της ακριβούς θέσης των σημείων ενδιαφέροντος στον χάρτη αλλά καθίσταται εφικτή η εικονική περιήγηση των χρηστών στην περιοχή. Δώδεκα σχολεία εξαιτίας της απροσπέλαστης για το όχημα-καταγραφέα της Google τοποθεσίας τους, καθώς είναι εγκατεστημένα σε στενό δρόμο ή εντός περιτειχισμένου εκκλησιαστικού αυλόγυρου, δεν κατέστη δυνατό να σαρωθούν, γι’ αυτό και παρουσιάζονται μέσω του Google Maps και των ήδη αναρτημένων δημόσια από διάφορους χρήστες φωτογραφιών. Παρά ταύτα, για τις περιπτώσεις των σχολείων που είτε δεν υπάρχουν φωτογραφίες είτε οι διαθέσιμες είναι ανεπαρκείς, δημοσιεύονται ιδιωτικές. Ανάλογη τακτική ακολουθείται όσον αφορά και το κατειλημμένο από το Υπουργείο Ναυτικών κτήριο της Ελληνικής Εμπορικής Σχολής Χάλκης, το οποίο από το 1942 χρησιμοποιείται ως Ναυτική Ακαδημία, με αποτέλεσμα να απαγορεύονται η προσέγγιση και η διά ζώσης φωτογράφισή του. Στην ιδιάζουσα αυτή περίπτωση η “επίσκεψη” πραγματοποιείται μέσω του Google Earth και μιας μακρινής ιδιωτικής φωτογραφίας τραβηγμένης από το πλοίο της γραμμής, που συνδέει την Πόλη με τα Πριγκηπονήσια.
Είναι απαραίτητο να επισημανθεί ότι τα διαθέσιμα πανοράματα του “Google Street View” προέρχονται από σαρώσεις που διεξήχθησαν μεταξύ των ετών 2014-2022. Σε όσα σχολεία υπήρχαν περισσότερες από μία διαθέσιμες αποτυπώσεις, επιδιώχτηκε η προβολή της πιο πρόσφατης. Όποτε εντούτοις το εκάστοτε σημείο ενδιαφέροντος δεν απεικονιζόταν άρτια μέσω της πιο επίκαιρης, αξιοποιούνταν παλιότερες λήψεις.
Στην καταγραφή τους τα σχολεία έχουν κατανεμηθεί σε περιφέρειες τηρώντας τη διοικητική διαίρεση του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Η σειρά παρουσίασης των Ιερών Μητροπόλεων έχει διαμορφωθεί με βάση την κατάταξή τους στο Συνταγμάτιο, ενώ των σχολείων βάσει της κατατεθειμένης στις στατιστικές των ετών 1908-1923 μαθητικής τους δύναμης. Οι τέσσερις ωστόσο σχολές, που εξακολουθούν να λειτουργούν σχεδόν αδιάλειπτα στο ίδιο κτίσμα για πάνω από έναν αιώνα, δηλαδή η Μεγάλη του Γένους από το 1882, το Ζάππειο από το 1885, το Ζωγράφειο από το 1893 και το Δημοτικό της Βλάγκας από το 1906, παρουσιάζονται πρώτες στην περιφέρειά τους. Με ανάλογο σκεπτικό, τρίτη στην περιφέρεια Σταυροδρομίου εμφανίζεται η Σχολή Αγίας Τριάδας, στην οποία πλέον φιλοξενείται το «Δημιουργικό Εργαστήρι της Ομογένειας». Πρόκειται για τον παιδικό σταθμό που ξεκίνησε να λειτουργεί το 2007 στο Μέγα Ρεύμα του Βοσπόρου και μετεγκαταστάθηκε το 2010 στο Σταυροδρόμι.
Στο “www.polites8-23.gr” επιλέχτηκε συνειδητά τα παρουσιαζόμενα σχολεία να προσεγγιστούν με τη μικρότερη δυνατή διαμεσολάβηση πλαισιωμένα εν τοις πράγμασι μόνο από ευάριθμα υπερεκατονταετή σχολικά τεκμήρια, τα οποία δεν έχουν δημοσιευτεί ξανά. Δεν παρατίθενται περιγραφές και ερμηνείες, όχι μόνο γιατί η παρούσα ιστοσελίδα αποτελεί κατ’ ουσία ψηφιακό συμπλήρωμα σε παράρτημα διδακτορικής διατριβής, αλλά πρωτίστως λόγω της πεποίθησης ότι τα ίδια τα κτήρια είναι ικανά να «μιλήσουν» από μόνα τους: τα καταχωρισμένα ονόματά τους και οι εναπομείνασες επιγραφές τους, η αρχιτεκτονική τους και οι συμβολισμοί των στοιχείων της, ο περιβάλλων χώρος τους με την κοντινή εκκλησία και τα πολλάκις γειτονικά ετερόδοξα/ετερόθρησκα σχολεία συνθέτουν ένα εντυπωσιακά πλούσιο σε μηνύματα σκηνικό.
Παράλληλα, κρίθηκε σκόπιμο το “www.polites8-23.gr“ να αξιοποιηθεί ως πεδίο εμπλουτισμού τριών καταλογογραφήσεων, που διενεργήθηκαν στο πλαίσιο της εν λόγω διατριβής· η συμπλήρωσή τους αποτελεί έργο εν προόδω εις το διηνεκές, καθώς –ειδικά όσον αφορά τη δράση του Πολίτικου Ελληνισμού– υπάρχουν ακόμη πολλές ανεύρετες ψηφίδες Ιστορίας. Στον πρώτο κατάλογο παρουσιάζονται τα ονόματα όσων εκπαιδευτικών εργάστηκαν σε ελληνικά σχολεία της Πόλης, της Ίμβρου και της Τενέδου κατά τα έτη 1908-1923. Στον δεύτερο καταγράφονται συνοπτικά τα ελληνόγλωσσα βιβλία, που τυπώθηκαν στην Πόλη στα έτη 1908-1923. Στον τρίτο περιλαμβάνονται ελληνικού ενδιαφέροντος τραγούδια, που ηχογραφούνται στην Κωνσταντινούπολη στα έτη 1908-1923. Για την ενδελεχέστερη κατανόηση της λογικής βάσει της οποίας δομούνται οι κατάλογοι, προτείνεται η μελέτη των σχετικών κεφαλαίων της διατριβής. Θα είναι ευχής έργον, αν άτομα που έχουν στην κατοχή τους σχετικά τεκμήρια, συνεισφέρουν στον εμπλουτισμό των καταγραφών: το ονοματεπώνυμό τους θα αναγράφεται στο πεδίο «Συλλογή/Πηγή».
Με πολλή εκτίμηση,
Νεκτάριος Ευκαρπίδης
Υ.Γ. Παρακαλούνται θερμώς όσοι/όσες εντοπίσουν λάθη ή παραλείψεις στην παρούσα ιστοσελίδα, όπως επίσης και εκείνοι/εκείνες που θεωρούν πως μπορούν να συνεισφέρουν στη μελέτη της Ιστορίας της Πόλης, της Ίμβρου και της Τενέδου για τα έτη 1908-1923 μέσω προγονικών προφορικών μαρτυριών ή τεκμηρίων, να μη διστάσουν να στείλουν μήνυμα στο nektis2@gmail.com.